ผู้สูงอายุไม่มีพินัยกรรม เกิดอะไรขึ้น

ปรับปรุงล่าสุด 26 กันยายน 2569

ดาวน์โหลดบทความฉบับ PDF

สารบัญ

1. สาระสำคัญของหน้านี้
2. สรุปให้เข้าใจง่ายก่อน
3. ทายาทโดยธรรม 6 ลำดับ คือใคร
4. คู่สมรสได้รับมรดกอย่างไร
5. ปัญหาจริงที่มักเกิดขึ้นเมื่อไม่มีพินัยกรรม
6. ต้องทำอะไรบ้างหลังจากผู้เสียชีวิตไม่มีพินัยกรรม
7. ทำไมพินัยกรรมถึงดีกว่า
8. ข้อแนะนำสำหรับวัยเก๋า
9. คำถามที่มักถามบ่อย

สาระสำคัญของหน้านี้

• ไม่ทำพินัยกรรม เท่ากับให้กฎหมายแบ่งแทน — มาตรา 1620 ให้ปันทรัพย์มรดกแก่ทายาทโดยธรรม เมื่อผู้ตายมิได้ทำพินัยกรรมไว้ หรือทำไว้แต่พินัยกรรมนั้นไม่มีผลบังคับ
• ทายาทโดยธรรมมีหกลำดับ และลำดับก่อนตัดลำดับหลัง — มาตรา 1629 เรียงลำดับไว้ มาตรา 1630 วรรคหนึ่งตัดลำดับหลังออก เว้นแต่วรรคสองซึ่งให้บิดามารดาได้ส่วนแบ่งเสมือนทายาทชั้นบุตรเมื่อมีผู้สืบสันดานอยู่ด้วย
• คู่สมรสไม่ได้ครึ่งหนึ่งเสมอไป — มาตรา 1635 แยกไว้สี่กรณี ถ้ามีผู้สืบสันดานได้เสมือนทายาทชั้นบุตร ถ้ามีบิดามารดาหรือพี่น้องร่วมบิดามารดาได้กึ่งหนึ่ง ถ้ามีทายาทลำดับที่สี่ถึงหกได้สองส่วนในสาม และได้ทั้งหมดเมื่อไม่มีทายาทตามมาตรา 1629
• บ้านและที่ดินโอนไม่ได้ถ้าทายาทคนหนึ่งไม่ยอมลงชื่อ — มาตรา 1745 ให้นำบทว่าด้วยกรรมสิทธิ์รวมมาใช้ก่อนแบ่งมรดกเสร็จ และมาตรา 1361 วรรคสองห้ามจำหน่ายตัวทรัพย์เว้นแต่เจ้าของรวมทุกคนยินยอม
• ผู้จัดการมรดกตั้งได้สองทาง — มาตรา 1711 คือโดยพินัยกรรมหรือโดยคำสั่งศาล และเมื่อไม่มีข้อกำหนดพินัยกรรม มาตรา 1713 ให้ศาลตั้งเพื่อประโยชน์แก่กองมรดกตามพฤติการณ์ โดยคำนึงถึงเจตนาของเจ้ามรดก
• คดีมรดกมีอายุความหนึ่งปี อย่างช้าที่สุดสิบปี — มาตรา 1754 ห้ามฟ้องคดีมรดกเมื่อพ้นหนึ่งปีนับแต่เจ้ามรดกตายหรือนับแต่ทายาทโดยธรรมรู้หรือควรได้รู้ถึงความตาย และไม่ว่ากรณีใดห้ามฟ้องเมื่อพ้นสิบปีนับแต่เจ้ามรดกตาย
• คู่ชีวิตที่ไม่ได้จดทะเบียนไม่ใช่ทายาทโดยธรรม — มาตรา 1635 ให้ส่วนแบ่งเฉพาะคู่สมรสที่ชอบด้วยกฎหมาย การยกทรัพย์ให้คู่ชีวิตที่มิได้จดทะเบียนจึงทำได้โดยพินัยกรรมเท่านั้น

เมื่อเจ้ามรดกถึงแก่ความตายโดยไม่ได้ทำพินัยกรรม มาตรา 1620 ให้ปันทรัพย์มรดกแก่ทายาทโดยธรรม การแบ่งจึงเดินตามลำดับหกลำดับในมาตรา 1629 ประกอบมาตรา 1630 และส่วนแบ่งของคู่สมรสตามมาตรา 1635 ผลที่ได้จึงขึ้นอยู่กับโครงสร้างครอบครัวที่เหลืออยู่ ไม่ใช่ความประสงค์ที่เจ้าของทรัพย์เคยบอกไว้ด้วยวาจา

สรุปให้เข้าใจง่ายก่อน

มาตรา 1620 บัญญัติว่าถ้าผู้ใดตายโดยมิได้ทำพินัยกรรมไว้ หรือทำพินัยกรรมไว้แต่พินัยกรรมนั้นไม่มีผลบังคับ ให้ปันทรัพย์มรดกแก่ทายาทโดยธรรมของผู้ตาย กติกาการแบ่งทั้งหมดจึงอยู่ในบรรพ 6 มาตรา 1599 ถึง 1755 และคำสั่งด้วยวาจาของเจ้ามรดกไม่อาจเปลี่ยนส่วนแบ่งตามกฎหมายนี้ได้

เมื่อคนเราเสียชีวิตโดยไม่มีพินัยกรรม กฎหมายไม่ได้ปล่อยให้ทรัพย์สินลอยอยู่กลางอากาศ แต่มีกติกาตายตัวว่าใครจะได้อะไร เรียกระบบนี้ว่า "การรับมรดกโดยทายาทโดยธรรม" ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ป.พ.พ.) มาตรา 1620–1755

ปัญหาคือ กฎหมายจัดการให้ตาม "ลำดับครอบครัว" ซึ่งอาจไม่ตรงกับความปรารถนาของเจ้าของทรัพย์สินเลย ใครที่คิดว่า "ลูกคนนี้ดูแลผมตลอด" หรือ "อยากให้หลานคนนั้นได้บ้านหลังนี้" — ถ้าไม่มีพินัยกรรม ความปรารถนานั้นก็ไม่มีผลทางกฎหมาย

ทายาทโดยธรรม 6 ลำดับ คือใคร

มาตรา 1629 จัดทายาทโดยธรรมไว้หกลำดับ เริ่มจากผู้สืบสันดาน บิดามารดา พี่น้องร่วมบิดามารดา พี่น้องร่วมบิดาหรือร่วมมารดา ปู่ย่าตายาย และลุงป้าน้าอา มาตรา 1630 วรรคหนึ่งให้ลำดับก่อนตัดลำดับหลังออกทั้งหมด ส่วนวรรคสองให้บิดามารดาได้ส่วนแบ่งเสมือนทายาทชั้นบุตรเมื่อมีผู้สืบสันดานอยู่ด้วย

กฎหมายกำหนดลำดับทายาทโดยธรรมไว้ 6 ลำดับ โดยลำดับที่สูงกว่าจะได้รับมรดกก่อน หากมีทายาทลำดับแรกอยู่ ทายาทลำดับถัดไปจะไม่มีสิทธิ์รับมรดกเลย

คู่สมรสได้รับมรดกอย่างไร

มาตรา 1635 แยกส่วนแบ่งของคู่สมรสที่ยังมีชีวิตอยู่เป็นสี่กรณี ถ้ามีผู้สืบสันดานตามมาตรา 1629 (1) คู่สมรสได้ส่วนแบ่งเสมือนหนึ่งว่าตนเป็นทายาทชั้นบุตร ถ้ามีบิดามารดาหรือพี่น้องร่วมบิดามารดาได้กึ่งหนึ่ง ถ้ามีทายาทลำดับที่สี่ถึงหกได้สองส่วนในสาม และถ้าไม่มีทายาทตามมาตรา 1629 เลย ได้มรดกทั้งหมด

คู่สมรสที่จดทะเบียนสมรสถูกต้องตามกฎหมาย มีสิทธิ์รับมรดกในฐานะทายาทโดยธรรม แต่สัดส่วนที่ได้จะขึ้นอยู่กับว่ามีทายาทลำดับใดอยู่ด้วย

• มีผู้สืบสันดาน (ลำดับ 1) — คู่สมรสได้ส่วนแบ่งเสมือนหนึ่งว่าตนเป็นทายาทชั้นบุตร ตามมาตรา 1635 (1) เช่น มีบุตร 3 คน และบิดามารดาของผู้ตายไม่มีชีวิตอยู่แล้ว มรดกแบ่งออกเป็น 4 ส่วนเท่า ๆ กัน ไม่ใช่คู่สมรสได้ครึ่งหนึ่ง
• ไม่มีผู้สืบสันดาน แต่มีบิดามารดา (ลำดับ 2) — คู่สมรสได้กึ่งหนึ่ง ตามมาตรา 1635 (2) อีกกึ่งหนึ่งตกแก่บิดามารดา
• มีพี่น้องร่วมบิดามารดา (ลำดับ 3) — คู่สมรสได้กึ่งหนึ่ง ตามมาตรา 1635 (2) เช่นเดียวกัน
• มีทายาทลำดับ 4 ถึง 6 (พี่น้องร่วมบิดาหรือร่วมมารดา ปู่ย่าตายาย ลุงป้าน้าอา) — คู่สมรสได้สองส่วนในสาม ตามมาตรา 1635 (3)
• ไม่มีทายาทโดยธรรมตามมาตรา 1629 เลย — คู่สมรสได้มรดกทั้งหมด ตามมาตรา 1635 (4)

ปัญหาจริงที่มักเกิดขึ้นเมื่อไม่มีพินัยกรรม

ก่อนแบ่งมรดกเสร็จ มาตรา 1745 ให้ทายาทหลายคนมีสิทธิและหน้าที่ในทรัพย์มรดกร่วมกัน และให้นำมาตรา 1356 ถึง 1366 ว่าด้วยกรรมสิทธิ์รวมมาใช้บังคับ ผลคือมาตรา 1361 วรรคสองห้ามจำหน่ายตัวทรัพย์เว้นแต่เจ้าของรวมทุกคนยินยอม บ้านและที่ดินจึงติดค้างทันทีเมื่อทายาทคนหนึ่งไม่ลงชื่อ

ในทางปฏิบัติ การรับมรดกโดยไม่มีพินัยกรรมนำมาซึ่งปัญหาหลายอย่างที่ไม่มีใครคาดคิดมาก่อน

ต้องทำอะไรบ้างหลังจากผู้เสียชีวิตไม่มีพินัยกรรม

มาตรา 1711 วางหลักว่าผู้จัดการมรดกตั้งขึ้นได้ทั้งโดยพินัยกรรมและโดยคำสั่งศาล เมื่อไม่มีพินัยกรรม มาตรา 1713 ให้ทายาท ผู้มีส่วนได้เสีย หรือพนักงานอัยการร้องขอต่อศาล และให้ศาลตั้งเพื่อประโยชน์แก่กองมรดกตามพฤติการณ์โดยคำนึงถึงเจตนาของเจ้ามรดก ส่วนมาตรา 1718 ห้ามผู้เยาว์ คนวิกลจริต และคนล้มละลายเป็นผู้จัดการมรดก

เมื่อเกิดกรณีนี้ขึ้น ทายาทจะต้องดำเนินการตามขั้นตอนกฎหมายเพื่อจัดการมรดกให้ถูกต้อง

ทำไมพินัยกรรมถึงดีกว่า

พินัยกรรมเปลี่ยนผลของมาตรา 1620 ได้โดยตรง เพราะกฎหมายเรียกทายาทโดยธรรมเข้ามารับมรดกเฉพาะเมื่อไม่มีพินัยกรรมหรือพินัยกรรมไม่มีผลบังคับ ผู้ทำพินัยกรรมจึงกำหนดตัวผู้รับและสัดส่วนได้เอง และตั้งผู้จัดการมรดกไว้ล่วงหน้าได้ตามมาตรา 1711 โดยไม่ต้องรอคำสั่งศาล

นักกฎหมายที่ทำงานด้านมรดกมานาน ต่างยืนยันตรงกันว่า การทำพินัยกรรมไว้ล่วงหน้าช่วยแก้ปัญหาได้เกือบทั้งหมดที่กล่าวมา

การทำพินัยกรรมไม่ได้ยุ่งยากอย่างที่คิด มีแบบที่เขียนเองทั้งฉบับโดยไม่ต้องมีพยาน และแบบธรรมดาที่ต้องมีพยาน 2 คน ซึ่งทำได้เองที่บ้านโดยไม่ต้องไปทนายความ อยากรู้รายละเอียดว่าแต่ละแบบต่างกันอย่างไรอ่านได้ที่ บทความ: พินัยกรรมผู้สูงอายุ ควรเริ่มอย่างไร

ข้อแนะนำสำหรับวัยเก๋า

ข้อจำกัดที่ต้องวางแผนล่วงหน้ามีสองเรื่อง มาตรา 1481 ห้ามสามีหรือภริยาทำพินัยกรรมยกสินสมรสเกินกว่าส่วนของตน และมาตรา 1754 ห้ามฟ้องคดีมรดกเมื่อพ้นหนึ่งปีนับแต่ทายาทรู้หรือควรได้รู้ถึงความตายของเจ้ามรดก อย่างช้าที่สุดสิบปีนับแต่เจ้ามรดกตาย การสำรวจทรัพย์สินและทำพินัยกรรมไว้จึงลดข้อพิพาทได้จริง

ถ้าท่านยังไม่มีพินัยกรรม นี่คือสิ่งที่ควรทำในลำดับแรก

อ่านต่อในคลัสเตอร์มรดกและพินัยกรรม: ถ้าอยากเข้าใจฝั่งการวางแผนล่วงหน้า ให้ไปที่ พินัยกรรมผู้สูงอายุ ควรเริ่มอย่างไร และถ้าต้องการดูหน้ารวมของหมวดนี้ให้ไปที่ กฎหมายผู้สูงอายุ